بازشناسی خانه میراثی مستوفی الممالک
به گزارش اختصاصی پایگاه خبری شاهنامه،
حسن مستوفی فرزند میرزا یوسف آشتیانی که در سالهای پایانی عمر صدراعظـم ناصرالدینشاه بود. در سال ۱۲۵۴ به دنیا آمد و چون در سن ۱۲ سالگی پدرش را از دست داد، لقب و شغل پدر را به صورت موروثی از آن خود کرد، او در این سن وارد خدمات دیوانی شد و در مقام مستوفیالممالک، ریاست کل مالیه ایران را برعهده گرفت.
او در سن ۲۶ سالگی به اروپا رفت و به مدت هشت سال در کشورهای مختلف اروپایی مانند فرانسه و ایتالیا سکونت داشت. این سالها فرصتی بود تا با نظامات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی اروپا آشنا شود و در عین حال برای پذیرش مسؤولیتهای خطیر در دوران پس از مشروطه آمادگی لازم را پیدا کند.
حسن مستوفی پس از برقراری نظام مشروطه و در فاصله سالهای ۱۲۸۶ تا ۱۳۰۶ خورشیدی در ادوار گوناگون مجلس شورای ملی به نمایندگی مردم تهران انتخاب شد و جالب این که بهرغم موقعیت طبقاتی و صبغه اشرافزادگی از لیدرهای جریان دموکرات در مجلس بود و گرایشهای سوسیالیستی داشت. او در این دوره مجموعا هشت بار رییسالوزرا، شش بار وزیر جنـگ، چهار بار وزیر داخله، دو بار وزیر مشاور و یک بار وزیر مالیـه شد.پدر او میرزا یوسف آشتیانی سالها وزیر مالیه و مدتی نیز صدر اعظم دوره ناصرالدین شاه قاجار بود. به همین دلیل مستوفی از سنین نوجوانی در دربار شاه رفت و آمد داشت و در سالهای بعد توانست کارمند دفتری ناصرالدین شاه شود. شاه به دلیل اعتمادی که به میرزا یوسف داشت، مستوفی ۱۲ ساله را پس از مرگ پدرش به وزارت مالیه کشور منصوب کرد و میرزا هدایتاله وزیر دفتر خود را به عنوان نایب او مأمور رسیدگی به کارهای مالیه نمود. اما میرزا هدایت نیز در ۱۲۷۱ هجری شمسی درگذشت و مستوفی ۱۹ ساله اداره امور مالیه را به دست گرفت.
پس از قتل ناصرالدین شاه ـ۱۲۷۵ـ در اوائل سلطنت مظفرالدین شاه، امینالدوله صدر اعظم جدید که میخواست سر و سامانی به وضع مالی کشور بدهد، ناصرالملک را به وزارت مالیه برگزید و مستوفی جوان که حاضر نبود مقامی پائینتر از وزارت داشته باشد رهسپار اروپا شد و به مدت ۱۰ سال به سیاحت و تجارت سرگرم شد. او در ۱۲۸۶ به درخواست میرزا علی اصغرخان امینالسلطان (اتابک اعظم) به تهران بازگشت و تنها سمت خالی کابینه یعنی وزارت جنگ را عهده دار شد. مستوفی در روز هشتم امرداد این سال برای دریافت رأی اعتماد از سوی اتابک اعظم به مجلس معرفی شد اما در همین روز اتابک هنگام خروج از مجلس ترور شد و به قتل رسید. میرزا حسن مستوفی در کابینههای میرزا احمد خان مشیرالسلطنه، میرزا ابوالقاسم ناصرالملک، حسینقلی خان نظام السلطنه مافی و میرزا جواد خان سعدالدوله نیز وزیر جنگ بود.
در دوره صدارت میرزا جواد خان سعدالدوله بود که تهران توسط مشروطه خواهان فتح شد تیر ماه ۱۲۸۸ پس از خلع محمدعلیشاه و به سلطنت رسیدن احمد شاه، کابینه اول محمد ولی خان تنکابنی (سپهدار اعظم) تشکیل شد. در این کابینه، مستوفی وزیر مالیه بود. او در سومین کابینه محمد ولی خان نیز همین مسئولیت را داشت. با سقوط کابینه محمد ولی خان تنکابنی، مستوفی در ۳۸ سالگی مأمور تشکیل کابینه شد و در سوم امرداد ماه ۱۲۸۹ اولین کابینه خود را به مجلس دوم معرفی کرد. بیشتر اعضای کابینه او جوانانی بودند که در اروپا تحصیل کرده بودند. زمانی که میرزا حسن خان مستوفی الممالک کابینه خود را تشکیل داد، ایران در آستانه جنگ اول جهانی صحنه دخالت نیروهای انگلیسی، روسیه و آلمان بوده و وضع معیشتی مردم به شدت وخیم بود. از این تاریخ تا بهمن ۱۳۰۵ در یک دوره ۱۶ ساله ۸ بار مستوفی مأمور تشکیل کابینه شد. اما این کابینهها تحت تأثیر بحران اقتصادی و سیاسی داخل و تبعات جنگ اول جهانی و مداخلات نیروهای بیگانه در ایران غالبا کم دوام بود و عمر بعضی از آنها از چند هفته تجاوز نمیکرد.
کابینه نخست مستوفی با مصوبه مجلس در مورد خلع سلاح افراد غیر نظامی مواجه شد. متعاقب این مصوبه، قوام السلطنه وزیر جنگ پس از چند اخطار به ستارخان و باقرخان با آنان که در پارک اتابک تهران مستقر بودند درگیر شدند. این درگیری با دهها کشته و مجروح و سپس بازداشت باقرخان روبهرو شد.
کابینه دوم مستوفی با شروع جنگ اول جهانی و تاخت و تاز بیگانگان در ایران مقارن بود. کابینه سوم مستوفی با پیشروی نظامیان روس به طرف تهران و شورش مسلحانه نظام السلطنه مافی در غرب کشور همراه بود.کابینه چهارم با موج قحطی و مشکلات ناشی از جنگ در کشور ۱۰۰ روز بیشتر دوام نداشت، کابینه پنجم در اوج خودسریهای رضاخان تشکیل شد و دولت ضعیف و بی اراده مستوفی که حتی بسیاری از وزیرانش گماشته رضاخان بودند، از سوی بعضی نمایندگان مجلس از جمله زنده یاد مدرس استیضاح شد و مجبور به استعفا گردید.
مستوفی سپس در دوره پنجم مجلس از تهران به نمایندگی انتخاب شد. اما عمر این مجلس نیز در بهمن ۱۳۰۴ یعنی ۳ ماه پس از انقراض سلسله قاجار به پایان رسید. در اردیبهشت سال بعد رضا شاه تاجگذاری کرد سپس از مستوفی خواست مأمور تشکیل کابینه شود. مستوفی خواستار آزادی عمل خود در انتخاب وزیران شد و رضا شاه نیز او را به استثنای وزارت جنگ که به فروغی واگذار کرده بود، آزاد گذاشت. مستوفی کابینه ششم خود را در چنین شرایطی تشکیل داد. او وزارت مالیه را نیز به وثوق الدوله عاقد قرارداد ۱۹۱۹ سپرد. کابینه به دلیل آنکه در دوره فترت مجلس پنجم و ششم تشکیل شده بود به هنگام تشکیل مجلس ششم تیر ماه ۱۳۰۵ طبق سنت پارلمانی استعفا داد ولی مستوفی دوباره با رأی تمایل مجلس کابینه جدید را که به دلیل بعضی تغییرها در هیات وزیران کابینه هفتم به شمار میرفت در شهریور آن سال تشکیل داد. این کابینه در بهمن همان سال با استیضاح نمایندگان مجلس سقوط کرد ولی مجلس دوباره به رئیسالوزرائی مستوفی ابراز تمایل نمود. در نتیجه آخرین کابینه میرزا حسن خان مستوفی الممالک در بهمن ۱۳۰۵ تشکیل شد. این کابینه نیز در خرداد سال بعد با استعفای مستوفی فرو پاشید.
زنده یاد مدرس در آن زمان گفته بود: «مستوفی مثل شمشیر مرصع جواهر نشانی است که فقط برای روزهای بزم و سلام باید آن را به کار بست. مملکت ما امروز احتیاج به شمشیر برنده و فولادی دارد…»
میرزا حسن خان مستوفی الممالک سرانجام در ششم شهریور ۱۳۱۱ در خانه یکی از بستگان خود در نزدیکی امام زاده قاسم دچار عارضه سکته قلبی شد و در سن ۵۹ سالگی در گذشت. او به دفعات ازدواج کرد و به هنگام مرگ ۲۳ فرزند از وی باقی ماند.
عمارت مستوفیالممالک در بافت تاریخی سنگلج تهران، جزو معدود بناهای تاریخی خوشبختی است که به واسطهی حضور یک وزیر جوان در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات میتواند از تخریب و هر اتفاق ناگواری جان سالم به در ببرد. داستان این عمارت هر چند به تازگی بر سر زبانها افتاده اما به واسطهی تکرارش میتوان به ابعاد دیگرِ ماجرای این خانهی تاریخی پرداخت.اجرای طرح توسعه تهران در دوره ناصری مشترکا برعهده میرزا یوسف مستوفیالممالک و میرزا عیسی وزیر قرار گرفت. این خانواده مالک اراضی وسیعی در تهران و شمیران و شکلدهنده برخی محلات شهر مانند حسنآباد، یوسفآباد، بهجتآباد و ده ونک بودند و وقفیات مهمی را در شهر تهران از خود به جا گذاشتند که میتوان به قلعه ارامنه، کلیسای میناس مقدس و بخشی از زمینهای دانشگاه الزهرا در محدوده ونک اشاره کردقدمت این خانه را که از چند روز گذشته احیای آن در دستور کار وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات قرار گرفته، متعلق به دوره ناصری میداند و میگوید: این خانه در دوره قاجار در جبهه جنوبی چالحصار و در پهنه میانی محله سنگلج قرار داشت. چالحصار، چاله بزرگی بود که به عنوان مزبله اهالی سنگلج مورد استفاده قرار میگرفت و حتی امحا و احشای دامهای ذبح شده را در آنجا میریختند.
میرزا یوسف مستوفیالممالک، چاله را پُرکرد و روی آن یک باغ عمومی احداث کرد که شاید اولین باغ عمومی شهر تهران و پیشقراول پارکهای امروزی بود.
تقریبا در همان زمان نیز در جنوب چالحصار، باغ و عمارتی را برای خود ساخت. در سال ۱۲۷۳ خورشیدی فرزند او میرزا حسن مستوفی، عمارت کنونی را در باغ پدری بنا کرد. البته این باغ مساحت به مراتب بیشتری داشت اما پس از فوت میرزا حسن، بخشهایی از آن تفکیک و فروخته شد و فقط عمارت اصلی در یک زمین ۱۶۰۰ متری باقی ماند.»این خانه در محله سنگلج در غرب تهران قرار گرفته بود که از محلات اعیان نشین شهر به شمار میآمد، بر اساس آمارهای مربوط به سالهای ۱۸-۱۳۱۷ قمری با توابع خود دارای ۱۵۵ باغ و باغچه بود. برخی از این باغها بیش از ده هکتار وسعت داشتند. از این گذشته عده زیادی از درباریان و دیوانیان به علت نزدیکی محله سنگلج به محله ارگ سلطنتی و سهولت دسترسی به محل کار خود در این محله سکنی گزیده بودند که از آن جمله میتوان به خانوادههایی مانند معیرالممالک، مستوفیالممالک، قوامالدوله، حاجبالدوله و وزیر دفتر اشاره کرد.
امروزه عمارت مستوفیالممالک، علاوه بر قرار گرفتن در بافت تاریخی مرکز شهر تهران، با سه محور بزرگ تاریخی- فرهنگی و گردشگری پایتخت یعنی «محور بازار بزرگ»، «محور ارگ سلطنتی و کاخ جهانی گلستان» و «محور میدان مشق» مجاورت دارد. عمارت مستوفی دسترسی آسانی به این محورها دارد که میتوان در مسیرهای گردشگری این سه محور، جذب شود.عمارت مستوفی در یک بلوک شهری قرار گرفته که درون آن آثار تاریخی فرهنگی و جاذبههای گردشگری مهمی هستند که میتوان به آثاری مانند بقعه «امامزاده سید ناصرالدین»، «بازارچه قوامالدوله»، «کلیسای سورپ گئورگ»، «گذر قلی»، «خانه پدری جلال آلاحمد»، «مسجد حاج رجبعلی»، «مسجد و مدرسه و آبانبار معیر» و «سرای میزانی» اشاره کرد که این بلوک از شمال به خیابان پانزده خرداد غربی، از جنوب به خیابان مولوی از شرق به خیابان خیام و از غرب به خیابان وحدت اسلامی محدود میشود.
